İçeriğe geç

Mucitto Müzesi

Dikiş Makinesi İğnesi

İğnenin deliği neden ucunda?

1755 öncesi

Delik arkada

Kemikten, sonra demirden yapılan el iğnelerinin deliği hep arkadaydı. İğne kumaştan tamamen geçer, iplik arkasından gelirdi; bir makine için imkânsız bir hareket.

Yüzyıllar boyunca her giysi tek tek, elle dikildi. Bir gömlekte binlerce dikiş vardı ve bir terzi bir gömleği günlerce dikerdi.

El iğnesinin deliği arkadadır: iğne kumaştan tamamen geçer, iplik arkasından gelir. Bir makinenin ise kumaşın öbür tarafında eli yoktur; iğneyi bırakıp karşıdan yakalayamaz. Çözüm, deliği iğnenin ucuna taşımaktı. Bu salonda o küçük deliğin 112 yıllık yolculuğunu izliyorsun.

Efsane: Bir rüya

Anlatıya göre 1845'te Elias Howe rüyasında bir kralın muhafızlarını görmüş; mızraklarının ucunda, sivri kısmın hemen yanında küçük delikler varmış. Uyanınca cevabı bulmuş: iğnenin deliği ucunda olmalı.

Gerçek

Tarihçiler bu rüyanın büyük ihtimalle hiç yaşanmadığını düşünüyor. Ucu delikli makine iğnesi Howe'dan yıllar önce de biliniyordu. Gerçek hikâyede bir yağma, saklanan bir makine, rehine bırakılmış bir patent ve uzun bir mahkeme kavgası var.

Efsane: Bir rüya

Belgeseli izle

Zaman tüneli

1755

İki ucu sivri bir iğne

Mühendis Charles Weisenthal makinede kullanılacak bir iğnenin patentini aldı. İğnenin iki ucu da sivriydi, deliği bir ucundaydı. Makinenin kendisi hiç yapılmadı.²

Londra
1790

Rafta unutulan çizimler

Thomas Saint deri ve yelken bezi dikecek bir makine çizdi; yapıldığına dair kanıt yok. Çizimler 84 yıl patent ofisinde kaldı. 1874'te biri bu çizimlerden makineyi kurdu ve küçük bir düzeltmeyle çalıştı.²

İngiltere
1830

Kancalı iğne, zincir dikiş

Terzi Barthélemy Thimonnier gerçekten çalışan ilk dikiş makinelerinden birinin patentini aldı. İğnesinde delik yoktu; tığ gibi bir kanca ipliği kumaşın altından yakalıyordu. Tek iplikli zincir dikiş ucundan çekilince sökülüyordu.³

Paris
1831

Atölye basıldı

Ordu için üniforma diken seksen makinelik atölye, işsiz kalmaktan korkan 150–200 terzi tarafından basıldı ve makineler parçalandı. Bazı kaynaklar atölyenin ateşe verildiğini de yazar. Thimonnier ödüller kazandı ama yoksulluk içinde öldü.³

Paris
1830'lar

Saklanan makine

Walter Hunt aranan çözümü buldu: ucu delikli bir iğne, altta gidip gelen bir mekik, birbirine kilitlenen iki iplik. Anlatılana göre makinenin dikişçi kadınları işsiz bırakacağından korktu ve patent almadan onu bir köşeye kaldırdı.⁴

New York
1845–1846

Kilit dikiş ve büyük yarış

Elias Howe, arkadaşı George Fisher'ın desteğiyle makinesini 1845 baharında bitirdi. Bir yarışta makine dakikada 250 dikiş atarak beş terziyi geride bıraktı. Patent 10 Eylül 1846'da Howe'a verildi.¹⁷

Boston
1846–1849

Rehindeki patent

Amerika'da sipariş gelmeyince Howe şansını İngiltere'de denedi. İşler bozuldu; anlatılana göre eve dönüş parası için son makinesini ve patent belgelerini rehine bıraktı. 1849'da neredeyse beş parasız döndü.¹⁸

Londra
1850–1851

Singer ve on bir gün

Isaac Singer bozuk bir makineye bakıp mekiği düz, iğneyi dik hareket ettirmeyi önerdi. Kaynaklara göre yeni makine on bir günde ve kırk dolarla hazırdı. Singer makineyi taksitle satarak evlere soktu.⁵¹⁰

Boston
1854

Mahkeme kararı

Howe patent hakkı için dava açtı. Karşı taraf Walter Hunt'ın eski makinesini delil olarak öne sürdü, ama dava Howe'un lehine bitti. Howe artık satılan neredeyse her makineden pay alıyordu.¹

ABD
1856

İlk patent havuzu

Rakipler patentlerini tek bir havuzda birleştirdi: Sewing Machine Combination. Amerika'nın ilk patent havuzuydu; diğer üreticiler makine başına ücret ödüyordu.⁶

ABD
1867

Altın madalya

Howe'un makinesi Paris Sergisi'nde altın madalya kazandı; terzilerin makineleri parçaladığı şehirde. Aynı yıl Légion d'honneur nişanını aldı ve 48 yaşında öldü.¹

Paris

Kilit dikiş nasıl çalışır?

İğne iner

Ucu delikli iğne ipliği kumaşın içinden aşağı taşır ve altta küçük bir halka bırakır.
Mekik geçer

Kumaşın altında bekleyen mekik bu halkanın içinden ikinci ipliği geçirir.
İplikler kilitlenir

İki iplik kumaşın tam ortasında birbirine kilitlenir. Zincir dikişin aksine ucundan çekince sökülmez.

Peki kim icat etti?

Charles Weisenthal: Makine için ucu delikli iğnenin ilk patenti (1755)
Barthélemy Thimonnier: Gerçekten çalışan ilk makinelerden biri (1830)
Walter Hunt: Ucu delikli iğne + mekik; patent almadı (1830'lar)
Elias Howe: Kilit dikiş patenti ve onu mahkemede savunması (1846–1854)
Isaac Singer: Pratik makine ve taksitle satış (1851)

Fikri ilk bulan değil, onun için sonuna kadar savaşan kazandı.

Biliyor muydun?

Walter Hunt yıllar sonra bir teli bükerek çengelli iğneyi icat etti ve patentini yalnızca 400 dolara sattı.
Howe kazandığı paranın bir kısmıyla İç Savaş'ta bir alayın teçhizatını karşıladı ve o alaya sıradan bir er olarak katıldı.
Howe'un 1851'de giysileri kapatan bir düzenek için de patenti vardı. Onu hiç satmadı; fikir yıllar sonra fermuara dönüştü.

Bugün

Bugün

Bugün üzerindeki her makine dikişinde o küçük delik hâlâ iğnenin ucunda. Ev makinesinden fabrika hattına kadar kilit dikiş, Howe'un 1846 patentindeki üç parçalı fikirle çalışıyor.

Kaynaklar

Doğrulanamayan anlatılar metinde "anlatıya göre" diye belirtilmiştir.