İçeriğe geç
Mucitto Müzesi

Fermuar

Fermuarı gerçekten kim icat etti?

1851

Kayan kopçalar

Elias Howe'un patentinde giysinin kenarındaki kaburgalar üzerinde kopçalar kayıyor, bir ip çekilince toplanıp giysiyi kapatıyordu. Howe bunu hiç üretmedi.

Kayan kopçalar, 1851

Günde belki on kez açıp kapattığın fermuarın tek bir mucidi yok. Fikir 1851'de doğdu, kayan sürgü 1893'te geldi, bugünkü dişler 1913'te, adı ise 1923'te bir lastik çizmeden.

Bu salonda o tek çekişin otuz yılı aşan yolculuğunu, tozlu patentlerden denizci para kemerlerine ve Paris podyumlarına kadar izliyorsun.

Efsane: 1893 Chicago Dünya Fuarı

Pek çok kitaba göre fermuar 1893 Chicago Dünya Fuarı'nda, milyonlarca ziyaretçinin önünde tanıtıldı.

Gerçek

Araştırmacılar fuarın resmî kataloğunda bu icada dair bir kayıt bulamadı. Üstelik o yıl patentlenen 'kopça kilitleyici'nin dişleri yoktu, giysilere dikilmedi ve sık sık sıkışıyordu. Bugünkü fermuar yirmi yıl sonra doğdu.

Efsane: 1893 Chicago Dünya Fuarı

Belgeseli izle

Zaman tüneli

  1. Howe'un kopçaları

    1851

    Howe'un kopçaları

    Dikiş makinesinin mucidi Elias Howe 'Giysi bağlantılarında iyileştirme' patentini aldı: kaburgalar üzerinde kayan kopçalar, bir ip çekilince toplanıp giysiyi kapatıyordu. Howe bunu hiç piyasaya sürmedi.14

    Massachusetts

  2. Kopça kilitleyici

    1893

    Kopça kilitleyici

    Whitcomb Judson, botların uzun bağcıklarından kurtulmak için kayan bir kılavuzla karşılıklı kancaları birbirine geçiren bir düzenek yaptı. Patent 29 Ağustos 1893'te verildi. Prototip çalışıyordu ama hantaldı ve sık sıkışıyordu.211

    Chicago

  3. "Bir çekiş, tamam!"

    1904–1905

    "Bir çekiş, tamam!"

    Avukat Lewis Walker'ın parasıyla kurulan şirket yeni bir model ve iddialı bir sloganla çıktı. Ama kancalar kumaşı yırtıyor, bazen kendiliğinden açılıyordu; üstelik yıkamadan önce sökülmesi gerekiyordu.137

    Hoboken

  4. Göçmen mühendis

    1906

    Göçmen mühendis

    İsveç'te doğup Almanya'da mühendislik okuyan Gideon Sundback 1905'te Amerika'ya geldi, 1906'da Judson'ın şirketine girdi ve kısa sürede baş tasarımcı oldu.618

    Hoboken

  5. Kancalar gidiyor, dişler geliyor

    1913

    Kancalar gidiyor, dişler geliyor

    Sundback kancalardan tamamen vazgeçti ve yerine birbirinin aynısı küçük metal dişler koydu. İnç başına bağlantı sayısı dörtten on, on bire çıktı.1017

    Meadville

  6. "Ayrılabilir bağlantı" patenti

    1917

    "Ayrılabilir bağlantı" patenti

    1914'te başvurulan US 1,219,881 patenti 1917'de verildi. Bugün kullandığın fermuarın temeli bu tasarım.3

    ABD

  7. Cebi olmayan denizciler

    1917–1918

    Cebi olmayan denizciler

    Terzi Robert Ewig dişli şeritleri para kemerlerine dikti, çünkü denizcilerin üniformasında cep yoktu. O yıl yaklaşık 24.000 satışın neredeyse tamamı para kemeriydi. 1918'de donanma uçuş tulumları için 10.000 adet istedi.1310

    New York

  8. Zzzip!

    1923

    Zzzip!

    B.F. Goodrich yeni lastik galoşlarını bu bağlantıyla kapattı ve onlara 'zipper' adını verdi. 'Zip' hızla kayıp geçen bir şeyin sesiydi. Dünya bu adı bota değil, üstündeki dişli şeride verdi.42122

    Ohio

  9. Podyum ve pantolon düellosu

    1935–1937

    Podyum ve pantolon düellosu

    Elsa Schiaparelli fermuarı saklamadı, kumaşla aynı renkte göz önüne koydu. 1937'de erkek pantolonunun önünde 'düğme mi, fermuar mı' düellosunu fermuar kazandı.12144

    Paris

  10. Üç harf: YKK

    1934–1950

    Üç harf: YKK

    Tadao Yoshida 1934'te Tokyo'da küçük bir şirket kurdu ve 1950'de Amerika'dan bir fermuar makinesi getirtti. Bugün dünyadaki fermuarların neredeyse yarısını YKK yapıyor.820

    Tokyo

Fermuar nasıl çalışır?

  1. Şaşırtmalı dişler

    Şaşırtmalı dişler

    İki kumaş şeridin kenarında dişler karşı karşıya değil, bir sağdan bir soldan dizilir.

  2. Tümsek ve çukur

    Tümsek ve çukur

    Her dişin bir yüzünde küçük bir tümsek, öbür yüzünde küçük bir çukur vardır.

  3. Y kanallı sürgü

    Y kanallı sürgü

    Sürgü yukarı çıkınca dişleri hafif bir açıyla yaklaştırır, her tümsek komşusunun çukuruna oturur. Aşağı çekince ortadaki kama dişleri tek tek ayırır.

Peki kim icat etti?

Elias Howe
Kayan kopçalarla kapanan giysi fikri (1851)
Whitcomb Judson
Kayan sürgülü kopça kilitleyici (1893)
Gideon Sundback
Kancasız dişler, 1917 patenti ve üretim makinesi
B.F. Goodrich
'Zipper' adı (1923)
Bir fikir, ancak biri onu her gün, her kumaşta, her yağmurda çalışır hâle getirince icat olur.

Biliyor muydun?

  • İlk metal fermuarlar paslanıyordu; yıkamadan önce sökülüp sonra yeniden dikiliyor, yanlarında küçük bir kullanma kılavuzu geliyordu.
  • Judson basınçlı havayla çalışan bir tramvay da yapmıştı; deneme hattı yalnızca birkaç hafta dayandı.
  • Sundback 1954'teki ölümüne kadar fermuarını geliştirmeye devam etti. Oğluna göre aklında hep tek bir şey vardı: kalite.
Bugün

Bugün

Fermuarının çekecine bir bak: o üç harfi büyük ihtimalle göreceksin. Sundback'in 1917 patentindeki üç parçalı fikir, mont, çanta ve çadırda hâlâ aynı şekilde çalışıyor.

Kaynaklar

  1. US 8,540 — Elias Howe Jr., "Improvement in Fastenings for Garments" (Google Patents)
  2. US 504,038 — Whitcomb L. Judson, "Clasp Locker or Unlocker for Shoes" (Google Patents)
  3. US 1,219,881 — Gideon Sundback, "Separable Fastener" (Google Patents)
  4. Zipper — Wikipedia
  5. Whitcomb L. Judson — Wikipedia
  6. Gideon Sundback — Wikipedia
  7. Talon Zipper — Wikipedia
  8. YKK Group — Wikipedia
  9. Can opener — Wikipedia
  10. National Inventors Hall of Fame — Gideon Sundback
  11. Lemelson-MIT — Whitcomb Judson
  12. Victoria and Albert Museum — Elsa Schiaparelli, Evening dress (koleksiyon kaydı O133559)
  13. Cynthia Green, "How WWI Made the Zipper a Success", JSTOR Daily, 24.01.2018
  14. Alison Pion, "Who Should You Thank When You Zip It Up?", Origins (Ohio State University), Kasım 1998, s. 47
  15. "Which of the 6 Everyday Inventions Debuted at 1893 World's Fair?", WorldsFairChicago1893.com (yazar: Scott), 16.01.2022, güncelleme 05.12.2023
  16. Stephen E. Nash (Denver Doğa ve Bilim Müzesi küratörü), fermuar tarihi üzerine "Curiosities" köşe yazısı, SAPIENS
  17. Fashion History Museum (Cambridge, Ontario), "Zipping Down History"
  18. "Chi era Gideon Sundback", Il Post, 24.04.2012
  19. Christian Science Monitor, "Google honors Gideon Sundback: Father of the zipper", 24.04.2012
  20. Danny Lewis, "One Japanese Company Makes Half of the World's Zippers", Smithsonian Magazine (Smart News), 2015
  21. Michael Quinion, "Zip", World Wide Words
  22. The American Heritage Dictionary, "zipper" (Word History)
  23. "Fascinating Fastener", American Heritage 45/3 (Mayıs–Haziran 1994), Robert Friedel'in Zipper: An Exploration in Novelty (Norton, 1994) kitabı üzerine
  24. Lives Retold — Gideon Sundback (America Comes Alive yazılarının arşivi, 2021)

Doğrulanamayan anlatılar metinde "anlatıya göre" diye belirtilmiştir.